Świetlicki (Swetlicki, Schwietlizki, Schwedlicki) Paweł (1699—1756), kaznodzieja luterański, teolog, lektor języka polskiego w Gdańsku.
Pochodził z rodu polskich duchownych luterańskich osiadłego na Mazurach w Prusach Książęcych. Jego dziadkowi Pawłowi Świetlikowi (zm. 1697), pastorowi w Kozłówku (Klein Koslau) i Sławce Wielkiej (Gross Schläffken), przypisywano szlacheckie pochodzenie. Ur. 13 I we wsi Ostrowin (Osterwein) pod Ostródą, był synem Marcina Świetlickiego (ok. 1665 — 1709), kaznodziei polskiego we wsi Łyna (Lahna) (1692—7), pastora w dużej polskiej gminie w Ostrowinie (1697—1709), i Doroty z Brodowskich.
Wysłany w r. 1711 do Gdańska, Ś. uczył się w Szkole św. Jana; już w r.n. wpisał się do drugiej klasy Gimnazjum Akademickiego, gdzie studiował teologię, a poza łaciną opanował języki angielski i francuski. W ostatnich latach nauki utrzymywał się dzięki stypendiom i udzielaniu prywatnych lekcji języka polskiego. Naukę w Gdańsku zakończył 7 V 1720 publiczną dysputą z prof. Pawłem Paterem o astrologii perskiej, ogłoszoną drukiem jako Astrologiam persicam ad instantiam Legati Regis Persarum […] in lucem prostrahent […] Paulus Pater […] et […] Paulus Swietlicki (b.m.w. 1720). W czerwcu t.r. Ś. wpisał się na uniw. w Rostoku i 20 XI przedstawił tam tezy dysertacji De locis et temporibus (Dissertatio historico-philologica de locis et temporibus) (Rostochi 1720). Od września 1722 studiował w Wittenberdze. Odwiedził uniwersytety w Lipsku, Halle i Frankfurcie nad Odrą, stykając się z prądami odnowy religijnej luteranizmu (m.in. pietyzmem).
W lipcu 1724 udał się Ś. przez Hamburg do Holandii, a następnie do Paryża, gdzie przebywał od sierpnia 1725. Zawarł znajomość m.in. z francuskim benedyktynem, pionierem paleografii B. de Montfaucon i bibliotekarzem królewskim J. P. Bignon. Zaopatrzony w listy polecające wystawione przez akredytowanego przy dworze Ludwika XV posła szwedzkiego, N. P. von Gedda, wypłynął w maju 1726 do Wielkiej Brytanii. W Londynie został nauczycielem i kaznodzieją domowym synów hrabiny J. S. Schaumburg-Lippe, damy dworu księżnej Walii Wilhelminy Charlotty Karoliny (od r.n. królowej). Mając dzięki temu ułatwiony dostęp do uczonych środowisk Londynu, Cambridge i Oksfordu, spotykał się m.in. z filologiem i teologiem R. Bentleyem oraz autorem hymnów religijnych I. Wattsem. W Londynie został 4 VIII 1728 wyświęcony i ordynowany na urząd przez G. A. Ruperta i F. M. Ziegenhagena, pastorów niemieckiej kaplicy luterańskiej przy dworze króla Jerzego II. Jako kaznodzieja posła szwedzkiego barona C. G. Sparre, wysłannika na międzynarodowy kongres dyplomatyczny w Soissons we Francji, towarzyszył mu w tej misji. Na wiadomość o śmierci w sierpniu 1729 Jędrzeja Waszety, lektora języka polskiego w gdańskim Gimnazjum Akademickim i kaznodziei polskiego kościoła św. Anny, Ś. złożył prośbę o zatrudnienie w Gdańsku. Mimo kontrowersji związanych z prawomocnością wyświęcenia w Londynie, jego kandydaturę przedstawiono 31 VIII t.r. do rozważenia rajcom gdańskim i pozostałym ordynkom. Kandydaturę Ś-ego wspierał Trzeci Ordynek, a jego kontrkandydata, kaznodzieję z Brodnicy Jerzego Rogackiego, faworyzował Drugi Ordynek (ławnicy); ostateczne 24 X powołanie otrzymał Ś. Po wizycie w Ostródzie przybył do Gdańska, gdzie 29 I 1730 objął posadę, a 3 II t.r. został przyjęty do Ministerium Duchownego zrzeszającego duchownych gdańskich kościołów luterańskich. Dodatkowo pełnił funkcję kaznodziei w miejskim więzieniu. W październiku 1734 został powołany na stanowisko diakona w kościele św. Jana, drugim kościele Głównego Miasta.
Pozostając pod wyraźnym wpływem pietyzmu oraz oświeceniowego racjonalizmu, Ś. nie krył się z krytycznym stosunkiem do gdańskiego ortodoksyjnego rytu luterańskiego; utrzymywał kontakty ze środowiskami gdańskich przyrodników sceptycznych wobec konserwatywnych duchownych, przyjął funkcję ojca chrzestnego dziecka gdańskiego kaznodziei gm. anglikańskiej. W r. 1735 zamieszany był w skandal związany z zerwaniem zaręczyn z bliżej nieznaną Heleną (ze Stralsundu?). Do liturgii kościoła św. Jana Ś. samowolnie wprowadzał elementy odnowy religijnej, przez co popadł w konflikt z Johannem Danielem Kickebuschem, kaznodzieją kościoła szpitalnego p. wezw. św. Jakuba. Kickebusch opublikował w r. 1736 noworoczną dysertację „De Sympsychiai fidelium in Ecclesia Apostolica” (Gedani), w której zarzucał Ś-emu (choć nie wymienił go z nazwiska) odejście od tradycji gdańskiej agendy kościelnej (ujednoliconej liturgii). W poł. lutego t.r. członkowie Ministerium Duchownego zestawili listę kontrowersji; Ś. ustosunkował się do zarzutów 16 IV, a Rada Miejska sprawująca nadzór nad gdańskim kościołem luterańskim powołała trzynastoosobową komisję do rozsądzenia sprawy pod kierownictwem burmistrza Johanna Wahla. Spór, począwszy od 15 VI, wielokrotnie omawiany był w czasie obrad ordynków. Kickebusch miał poparcie Ministerium i części plebejskich centumwirów, a Ś. — J. Wahla. Władze miejskie starały się wyciszyć konflikt i doprowadzić do pojednania stron. Z inicjatywy Ministerium doszło 18 VII do publicznej konfrontacji Ś-ego i Kickebuscha; po przesłuchaniu świadków w obecności przedstawicieli ordynków ogłoszono 13 VIII pogodzenie się duchownych. Uznano Kickebuscha za winnego wywołania konfliktu, nakazano mu oddanie zgromadzonych pism oraz przeniesienie się do parafii w Helu; on jednak nie podporządkował się tej decyzji i wyjechał za granicę, skąd polemizował z Radą. Ś., po zakończeniu sporu, udał się w r. 1737 na leczenie do Karlsbadu.
Dn. 2 I 1743 uczestniczył Ś. w posiedzeniu założycielskim gdańskiego Tow. Przyrodniczego (Societas physicae experimentalis, Die naturforschende Gesellschaft). Na pierwszych czterech posiedzeniach Towarzystwa prowadził wykłady o ciśnieniu powietrza, a swoje tezy dokumentował przeprowadzając publiczne doświadczenia. Zajmował się też zagadnieniami z dziedziny mechaniki oraz elektryczności. W r. 1745 przywiózł z Kamienia (Kamień Pomorski) prototyp kondensatora (butelkę lejdejską) od wynalazcy, E. von Kleista, dla prof. Gimnazjum Daniela Gralatha i razem z nim przeprowadzał eksperymenty. Ś. organizował też prywatne formy katechezy, skupiając wokół siebie młodzież szkolną i zwolenników zmian. Wyłożył swoje poglądy w niewielkim druku Ordnung des Heils zum Gebrauch bei der Unterweisung (Danzig 1747, wyd. 2 poszerzone, Danzig 1749, wyd. 3 pośmiertne, Danzig 1772). W formie trzydziestu pytań i odpowiedzi, nawiązując do katechizmu heidelberskiego z r. 1563, interpretował na nowo katechizm Lutra w idei oświeceniowego racjonalizmu. Głosił kazania w duchu millenaryzmu, zapowiadając bliskie nawrócenie się Żydów i nadejście tysiącletniego panowania Pańskiego. Doprowadziło to w r. 1748 do ponownego poróżnienia Ś-ego z konserwatywnymi środowiskami gdańskich duchownych. Skargę przeciw jego nieprawomyślności złożył do Rady Miejskiej kaznodzieja Peter Tanck z kościoła szpitalnego p. wezw. św. Barbary, a polemikę z poglądami Ś-ego podjęli Gottlieb Wernsdorff, prof. Gimnazjum Akademickiego („Schriftmäßige Belehrung von der allgemeinen Judenbekehrung”, 1748) i przewodniczący Ministerium Duchownego, pastor kościoła NMP dr. Carl Joachim Sibeth („Schriftmäßige Bedencken über die Streitigkeiten...”, 1748). Na życzenie Ministerium Ś. w maju t.r. ustosunkował się do zarzutów w obszernej odpowiedzi, ale stanowisko krytyków odrzucił. Obrażeni duchowni zwrócili się do Rady z prośbą o zajęcie stanowiska. Rajcy, nie wnikając w merytoryczny charakter sporu, zakazali 26 VII duchownym publicznych polemik teologicznych, a Ś-emu zabronili organizowania religijnych konwentykli. Ś. nie poniósł jednak widocznych konsekwencji swego postępowania. Po śmierci Ernsta Kettnera, pastora kościoła św. Jana, Ś. złożył prośbę o objęcie wakatu; pokonawszy trzech kontrkandydatów, 23 IX 1750 został wprowadzony na urząd. Do uposażenia należało mieszkanie przy ul. św. Jana, w nowej pastorówce z ogrodem.
Ś. był autorem okolicznościowych mów pogrzebowych i konsolacyjnych. Opublikowane zostały jego kazania na cześć Johanna von Sincklaira, komendanta gdańskiego garnizonu (Ruhmvolles Leben des […] Herrn Johann von Sinclair…, 1731), burmistrza Gabriela von Bömelna (Hiobs Glauben als das bewahrteste Mittel recht weise und gerechte Obern zu machen…, Danzig 1740) i Theodory Renaty, córki zaprzyjaźnionego ze Świetlickim Jakoba Theodora Kleina (Die beharrliche Treue in der Selbstverleugnung…, Danzig 1751). Ś. zmarł 9 XI 1756 w Gdańsku, został pochowany 25 XI na koszt kościoła w krypcie duchownych kościoła św. Jana. Zgodnie z życzeniem zmarłego pochówek odbył się wieczorem przy świetle pochodni, bez konduktu i kazania.
Ś. był od 18 VI 1742 żonaty z Luizą Florentyną z domu Sonntag (zm. przed 29 VIII 1757, pochowana w kwaterze kościelnej św. Jana), córką centumwira Trzeciego Ordynku, kwatermistrza Kwartału Rybackiego, sprawującego również funkcję przełożonego zarządu kościoła św. Jana. W małżeństwie tym Ś. miał syna Paula, który zmarł młodo, oraz córki: Renatę Paulinę i Johannę Florentinę, zamężną od r. 1765 z Friedrichem Muhlem z holenderskiej gm. ewangelicko-reformowanej w Gdańsku, późniejszym ławnikiem.
Opis zaginionego w r. 1945 portretu z kościoła św. Jana z poł. XVIII w., w: Drost W., Sankt Johann in Danzig. Kunstdenkmäler der Stadt Danzig, Stuttgart 1957 I 170; Kartusz trumienny w Muz. Narod. w Gd., fot. w: Portret ponad wszystko. Jacob Wessel i jego wiek. Sztuka Gdańska XVIII wieku, Red. A. Mosingiewicz, D. Kaczor, Gd. 2005 s. 270 nr VIII 1.3; — Estreicher, XXX; Nowy Korbut, VI/1; Oracki, Słown. Warmii, Prus Ks.; Rhesa L., Kurzgefasste Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreussen angestellten Predigern, Königsberg 1834 s. 45, 62; Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, Gd. 2002 Supl. 2; Żebrawski T., Bibliografia piśmiennictwa polskiego z działu matematyki i fizyki oraz ich zastosowań, Wr. 1992 II; — Historia Gdańska, Red. E. Cieślak, Gd. 1993 III cz. 1; Kotarski E., Gdańska poezja okolicznościowa XVIII wieku, Gd. 1997 s. 28; Kubik K., Współpraca Gimnazjum Akademickiego z Towarzystwem Przyrodniczym w Gdańsku, w: Gdańskie Gimnazjum Akademickie, Gdynia 1959 s. 183, 185, 188, 205, 222; Kurdybacha Ł., Stosunki kulturalne polsko-gdańskie w XVIII wieku, Gd. 1937; Löschin G., Geschichte Danzigs von der ältesten bis zur neuesten Zeit, Danzig 1823 II 188—9; Muhl J., Der Danziger Rathsherr Friedrich Muhl 1732—1797, „Mitteilungen des Westpreußischen Geschichtsvereins” R. 17: 1918 s. 62; Neumeyer H., Kirchengeschichte von Danzig und Westpreußen in evangelischer Sicht, Leer (Ostfriesland) 1971 I 169—70; Pniewski W., Język polski w dawnych szkołach gdańskich, Gd. 1938; Reyger G., Nachricht von dem Leben Herrn Paul Swetlicki Pastoris an der Johannis Kirche in Danzig, w: Neue Sammlung von Versuchen und Abhandlungen der Naturforschenden Gesellschaft zu Danzig, Danzig 1778 s. 291—6; Schnaase E., Erinnerungen an die Bemühungen der evangelischen Geistlichen ungeänderte augsburgischer Confession in Danzig um katechetische Bildung ihrer Gemeinden, „Zeitschr. für Hist. Theologie” T. 28: 1858 cz. 4 s. 530—47; tenże, Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs, Danzig 1863 s. 636—44; Schumann E., Geschichte der Naturforschenden Gesellschaft in Danzig 1743—1892, Danzig 1893 s. 5, 8, 79; Szukalski J., Towarzystwo Przyrodnicze w Gdańsku w 250. rocznicę jego założenia, w: Materiały sesji naukowej, Red. tenże, Gd. 1993 s. 8; Weichbrodt D., Patrizier, Bürger, Einwohner der Freien und Hansestadt Danzig in Stammund Namentafeln vom 14.—18. Jahrhundert, Klausdorf—Schwentine 1986 I 461; — Catalogus lectionum et operarum publicarum in Athenaeo Gedanens…, Gd. 1732, 1733; Edikt des Rats von Danzig betreffend Beilegung der Streitigkeiten zwischen den Predigern Joh[ann] Dan[iel] Kickebusch und Paul Swietlicki, den 13. Augusti Anno 1736 [Danzig 1736]; Johann Christoph Gottscheds Briefwechsel. Historisch-kritische Ausgabe, Hrsg. D. Döring, M. Rudersdorf, Bd. 1: 1722—30, Berlin—New York 2007 s. 261 (nr 107), Bd 4: 1736—1737, Berlin—New York 2010 s. 190—1 (nr 82), s. 365—6 (nr 150); Joh[ann] Dan[iel] Kickebusches Historische und Apologetische Anmerckungen über zwo Declarations Schriften, Stockholm 1737, w: Unschuldige Nachrichten von alten und neuen theologischen Sachen, Büchern, Leipzig 1742 s. 785—7; Kickebusch J. D., Historische und Apologetische Anmerkungen über zwo von E. Hochedlen und Hochweisen Rath der Stadt Danzig herausgegebene Declarations-Schriften, nebst einigen Erläuterungen der Swietlickischen Streitigkeiten gehörigen Beilagen, Frankfurt—Leipzig 1760; Die Matrikel der Universität Rostock, Hrsg. A. Hofmeister, Rostock 1901 IV 118; Praetorius E., Dantziger Lehrer Gedächtnis, Danzig 1733 (egzemplarze z dopiskami w B. PAN w Gd., sygn. Ms. 864); Schluss des Rats wegen der zwischen Paul Swietlicki und Joh[ann] Dan[iel] Kickebusch entstandenen Streitigkeiten, den 10. Octobr[is] 1736 [Dantzig] 1736; — „Acta Historica-Ecclesiastica” T. 1: 1736 cz. 6 s. 943—6, T. 2: 1737 cz. 7 s. 140—5, cz. 9 s. 461—80, T. 13: 1748 s. 131—50; — AP w Gd.: rkp. 300,10/69 k. 366, 380, 382v, 391v—2, 395, rkp. 300,10/72 k. 767—89, rkp. 300,10/74 k. 307—489, rkp. 300,10/82 k. 371—89, rkp. 300,43/154 k. 259—9v (testament «reciproce», tj. wzajemny, Ś-ego i jego żony), rkp. 300, R/Pp, 85 k. 30, 38v—9v, 121v—2v, rkp. 352/22 s. 234, 248; B. PAN w Gd.: sygn. Ms. 473 k. 1—84, sygn. Ms. Uph fol. 136 s. 115—58, sygn. Ms. 474 k. 1—111.
Edmund Kizik